Ombudsmannen: asielwetten getuigen van onzorgvuldigheid en onbehoorlijk bestuur

De ombudsmannen verwijzen eerst naar de brief die ze op 7 maart 2025 aan minister van Asiel en Migratie Faber stuurden, waarin ze ook al waarschuwden voor “risico’s op onbehoorlijk overheidsoptreden jegens asielzoekers en statushouders” als “rechtstreeks gevolg van deze wetten”.

Realistische overheid?
Op 14 januari 2026 presenteerden de Nationale ombudsman, de Raad van State en de Algemene Rekenkamer de gezamenlijke notitie ‘Naar een realistische overheid’ aan de leiders van de formerende politieke partijen. Daarin werd het asielbeleid als voorbeeld genoemd waar de overheid plannen aankondigt “waarbij van te voren al duidelijk was dat zij niet waargemaakt konden worden”. Ook de oproep om “de praktijk expliciet en vroegtijdig bij de besluitvorming te betrekken” en wet- en regelgeving te vereenvoudigen blijkt niet gevolgd te zijn. Er is volgens de ombudsmannen geen bewijs voor dat deze wetten zullen bijdragen aan het kennelijke doel ‘de asielketen te ontlasten en de instroom te verminderen’. Ze wijzen op de haastige totstandkoming van de wetten en de uitgebreide kritiek en twijfels over doelmatigheid en doeltreffendheid, zoals die wordt geuit door adviesorganen en uitvoeringsorganisaties.

Geen Kinderrechtentoets
Om te kunnen beoordelen of bij nieuwe wet- en regelgeving het belang van het kind is meegewogen, waartoe de overheid verplicht is op grond van het Kinderrechtenverdrag, heeft de Kinderombudsman de ‘kinderrechtentoets’ ontwikkeld. Minister Van Weel vond een aparte kinderrechtentoets echter niet nodig, omdat de wetsvoorstellen zien op meerderjarigen en omdat hij geen verdere vertraging wil oplopen. Kinderombudsman Kalverboer: “De politieke wens om wetgeving snel in te voeren mag nooit boven het belang van het kind gaan”.

In dat verband wordt ook gewezen op het standpunt van de Inspectie Justitie & Veiligheid dat er ten onrechte geen kinderrechtentoets is uitgevoerd en de opmerking van de Afdeling advisering van de Raad van State: “Dat er een politieke wens is om met spoed stappen te zetten tot aanscherping van het nationale asielbeleid, is onvoldoende grond om stappen in de voorbereiding van wetgeving over te slaan of hiervoor te weinig tijd te nemen”.

Wachttijden en dwangsommen
Als de asielwetten worden aangenomen zullen ze onmiddellijk in werking treden; er is geen overgangsrecht in tegenstelling tot wat gebruikelijk is. Gevreesd wordt dat daardoor de nu al lange doorlooptijden nog verder zullen oplopen.

Volgens cijfers van de IND bedraagt de wachttijd voor het Aanmeldgehoor (het eerste gesprek met  de IND) op dit moment 17 weken en voor het Nader gehoor (het tweede gesprek, waarmee de inhoudelijke behandeling van het asielverzoek pas begint) 95 weken na het Aanmeldgehoor.*)

Het afschaffen van rechterlijke dwangsommen, een onderdeel van de Asielnoodmaatregelenwet, laat volgens de ombudsmannen “een disfunctionerend systeem en failliet asielbeleid zien, waarbij de prikkel om de doorlooptijden in te perken juist wordt afgeschaft in plaats van dat het probleem van onbehoorlijke wachttijden daadwerkelijk wordt opgelost”.

De IND betaalde in 2025 € 79 miljoen aan dwangsommen wegens te laat beslissen, dubbel zoveel als de € 36,8 miljoen in 2024. De wettelijke beslistermijn van 6 maanden werd in september 2022 met negen maanden verlengd tot 15 maanden. Het EU Hof van Justitie heeft op 8 mei 2025 die verlenging onrechtmatig bevonden: dat mag alleen bij aanzienlijke toename van het aantal asielaanvragen in korte tijd, en niet vanwege een te grote werkvoorraad of een gebrek aan personeel.

Los van de juridische strijd over deze al dan niet rechtmatige verlenging: met de invoering van het EU Asiel- en Migratiepact wordt de maximale beslistermijn voor asielverzoeken weer op zes maanden gesteld. De IND wil dan het grootste deel van haar capaciteit inzetten op het tijdig afhandelen van nieuwe aanvragen, waardoor ruim 50.000 mensen die al jarenlang wachten nog langer in onzekerheid zullen blijven.**)

Strafbaarstelling
Door het invoeren van de strafbaarstelling van illegaliteit bestaat het gevaar dat fundamentele rechten van mensen zonder rechtmatig verblijf in het geding komen, schrijven de ombudsmannen. De toegang tot hulp, zorg en onderwijs zal worden bemoeilijkt; uit angst voor de autoriteiten zullen ongedocumenteerden ook geen aangifte meer doen als hen iets overkomt.

Voor de bühne
Ten slotte wijzen de ombudsmannen er op dat deze asielnoodwetten zwaar drukken op de uitvoeringsorganisaties, maar dat veel onderdelen al per 12 juni 2026 zullen worden overschreven door het EU Asiel- en Migratiepact. Van Zutphen: “Elkaar doorkruisende wetsvoorstellen zorgen voor complicaties en getuigen van onzorgvuldigheid en onbehoorlijk bestuur. Een haastig en chaotisch wetgevingsproces en een overheid die niet waar kan maken wat zij belooft, schaadt het vertrouwen van de burger in de overheid”.

*) De gemiddelde wachttijden asiel worden gepubliceerd op deze webpagina van de IND

**) Ter illustratie: eind januari 2026 stonden in de algemene en verlengde asielprocedure (spoor 4) totaal 51.520 aanvragen open, waarvan 12.420 tussen de 6 en 15 maanden oud en 28.000 ouder dan 15 maanden. Bron: https://ind.nl/nl/de-ind-in-cijfers

Meer informatie:
De brief van de Nationale ombudsman en de Kinderombudsman aan de Commissie voor Immigratie & Asiel / JBZ-Raad van de Eerste Kamer d.d. 3 maart 2026 (download pdf-bestand, 4 pagina’s)
Het nieuwsbericht 'Ombudsmannen waarschuwen Eerste Kamer' op de website van de Nationale ombudsman
De gezamenlijke notitie van de Nationale ombudsman, de Raad van State en de Algemene Rekenkamer 'Naar een realistische overheid' d.d. 14 januari 2026 (link naar de website van de Algemene Rekenkamer)

Lees ook:
08-05-25  EU Hof van Justitie: beslistermijn verlengen mag alleen bij veel asielverzoeken tegelijk
07-03-25  Ombudsmannen: ‘asielmaatregelen rampzalig voor hele samenleving’
03-07-23  Ombudsmannen: menselijke waardigheid in crisisnoodopvang ernstig onder druk
26-04-22  Kinderombudsman: asielkinderen in Ter Apel verwaarloosd

Informatiepagina Waarom is de strafbaarstelling van illegaal verblijf een slecht idee?