Afschaffen dwangsommen is ondermijning van de rechtsstaat

De Tweede Kamer heeft op 4 juni 2026 ingestemd met het wetsvoorstel Terugkeer en Vreemdelingenbewaring. Daaraan is toegevoegd het afschaffen van de mogelijkheid voor de rechter om de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) een dwangsom op te leggen als die niet tijdig heeft beslist op een asielaanvraag.

Het opleggen van een rechterlijke dwangsom is het enige middel dat de rechter heeft om de overheid te dwingen zich aan haar eigen wetten te houden, en door dit af te schaffen wordt de rechtsstaat ondermijnd. Immers, als de rechter geen sanctie meer kan opleggen aan een overheid die zich niet aan de wet houdt, kan de overheid straffeloos de wet naast zich neerleggen. En als de overheid zich steeds vaker niet aan de wet houdt, waarom zouden burgers zich dan nog aan de wet houden? Dat is een gevaarlijke ontwikkeling, die uiteindelijk leidt tot anarchie.

Europees recht
Al twee keer eerder, in uitspraken in juli en november 2022, oordeelde de Raad van State, de hoogste bestuursrechter van ons land, dat het afschaffen van de rechterlijke dwangsom in strijd is met artikel 47 van het Handvest van de Grondrechten van de EU. In dit artikel is het recht van eenieder op een doeltreffende voorziening bij een onafhankelijke rechter neergelegd. Het kabinet en de Tweede Kamer zouden dit ook moeten weten, maar kiezen er desondanks voor om een wet aan te nemen die de rechtsstaat ondermijnt en waarvan op voorhand al duidelijk is dat deze strijdig is met het Handvest van de Grondrechten en dus onverbindend is. 

Als dit over enige tijd door rechters zo wordt uitgesproken zullen sommige politici ongetwijfeld met de vinger wijzen naar de rechterlijke macht die ‘de effectieve uitvoering van het asielbeleid frustreert’. Dan krijgt de rechter straks de schuld voor jarenlang falend overheidsbeleid en ondeugdelijke wetgeving in de schoenen geschoven.

Wachttijden
Tegelijkertijd werd onlangs ook duidelijk dat tienduizenden asielzoekers die al langdurig wachten op een beslissing in hun asielprocedure, nog veel langer in onzekerheid zullen blijven.*)  Op 12 juni aanstaande wordt het EU Asiel- en Migratiepact van kracht, en vanaf dat moment zal de IND driekwart van haar capaciteit inzetten om aanvragen die vanaf 12 juni worden ingediend binnen de in het pact afgesproken termijn van zes maanden af te handelen. Asielzoekers die vóór 12 juni asiel hadden gevraagd worden daarvan de dupe.

Uit het recente verantwoordingsonderzoek van de Algemene Rekenkamer naar de bedrijfsvoering van het ministerie van Asiel en Migratie en de IND blijkt, dat door het voorrang geven aan tijdig beslissen op nieuwe aanvragen het wegwerken van de achterstanden in eerdere aanvragen de IND nog minimaal 5 jaar kost; die asielzoekers zullen dus mogelijk pas in 2031 een beslissing op hun aanvraag ontvangen. Het afschaffen van de rechterlijke dwangsom betekent voor hen dat zij geen effectief middel meer hebben om een snellere beslissing van de overheid af te dwingen.
 

Meer informatie:
Het persbericht op de website van de Raad van State over de uitspraak d.d. 30 november 2022 met zaaknummer 202203068/1 [ECLI:NL:RVS:2022:3353] :
Afschaffen rechterlijke dwangsom in asielzaken in strijd met Europees recht

Het persbericht op de website van de Raad van State over de uitspraak d.d. 6 juli 2022 met zaaknummer 202102128/1 [ECLI:NL:RVS:2022:1810] :
Asielzoeker mocht mogelijkheid niet worden ontnomen om beroep in te stellen tegen trage besluitvorming

Het bericht over de uitspraak van de Raad van State van 6 juli 2022 op onze website:
08-07-22 Ook Raad van State verwerpt wet opschorten dwangsommen

*) Uit de door de IND gepubliceerde maandcijfers blijkt dat in april 2026 in de algemene en verlengde asielprocedure (‘spoor 4’) 51.490 aanvragen openstonden, waarvan 27.340 al langer dan 15 maanden. In mei 2026 behandelt de IND aanvragen die zijn ingediend vóór september 2023. De gemiddelde wachttijd voor het ‘Nader Gehoor’ (het tweede gesprek met de IND, voorafgaand aan de eerste beslissing op de asielaanvraag) bedraagt nu 106 weken na het eerste gesprek, het zogenoemde ‘Aanmeldgehoor’.

Het bericht Beslistermijnen in de asielprocedure vaak niet gehaald d.d. 20 mei 2026 van de Algemene Rekenkamer (link naar de website van de Algemene Rekenkamer)

Lees ook: 
24-04-26  ‘Wetten moeten deugen’
11-03-26  Ombudsmannen: asielwetten getuigen van onzorgvuldigheid en onbehoorlijk bestuur
06-02-25  EU Hof: Nederlands inburgeringsbeleid in strijd met Europees recht